طرح یک میلیارد درخت در نیمه راه؛ بقای نهال‌ها مهم‌تر از آمار کاشت

به گزارش خبرنگار مهر، طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت که از اواخر سال ۱۴۰۲ به عنوان یکی از بزرگ‌ترین برنامه‌های محیط‌زیستی کشور آغاز شد، اکنون در میانه مسیر اجرای خود قرار دارد؛ طرحی که قرار است طی چهار سال، یک میلیارد اصله نهال در نقاط مختلف ایران کاشته شود تا بخشی از مشکلات ناشی از تخریب پوشش گیاهی، بیابان‌زایی، گرد و غبار و آثار تغییرات اقلیمی را کاهش دهد.

ایران در دهه‌های اخیر با چالش‌های متعددی در حوزه منابع طبیعی مواجه بوده است. کاهش بارندگی، خشکسالی‌های پیاپی، فرسایش خاک، توسعه بیابان‌ها و از بین رفتن بخشی از پوشش گیاهی موجب شده احیای عرصه‌های طبیعی به یکی از اولویت‌های سیاست‌گذاری در کشور تبدیل شود. در چنین شرایطی، دولت سیزدهم طرح کاشت یک میلیارد درخت را به عنوان یک برنامه ملی کلید زد؛ طرحی که قرار بود علاوه بر احیای منابع طبیعی، مشارکت مردمی در حفاظت از محیط زیست را نیز افزایش دهد.

کاشت نهال؛ آغاز راه، نه پایان آن

در طول دو سال گذشته میلیون‌ها اصله نهال در نهالستان‌های کشور تولید و در عرصه‌های مختلف کاشته شده است. با این حال از همان روزهای نخست اجرای طرح، کارشناسان تأکید داشتند که موفقیت چنین برنامه‌ای صرفاً به تعداد نهال‌های تولید یا کاشته شده وابسته نیست، بلکه آنچه اهمیت دارد بقای درختان در سال‌های آینده است.

بسیاری از متخصصان منابع طبیعی معتقدند در کشوری که بخش‌های وسیعی از آن با تنش آبی مواجه است، نگهداری و مراقبت از نهال‌ها اهمیت بیشتری از مرحله کاشت دارد. تجربه برخی طرح‌های مشابه در سال‌های گذشته نیز نشان داده که بخشی از نهال‌های کاشته شده به دلیل کمبود آب، شرایط نامناسب اقلیمی یا نبود مراقبت کافی از بین رفته‌اند.

تمرکز بر نگهداری؛ سهم ۶۵ درصدی اعتبارات

در همین زمینه هاشم موسوی‌نژاد، رئیس مرکز جنگل‌های خارج از شمال سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، با اشاره به رویکرد طراحی این طرح گفته است که از ابتدا تلاش شد نگاه واقع‌بینانه‌ای به موضوع وجود داشته باشد و بر همین اساس حدود ۶۵ درصد اعتبارات مورد نیاز برای نگهداری و مراقبت از درختان در نظر گرفته شده است.

به گفته وی، طرح یک میلیارد درخت تنها به جنگل‌کاری محدود نشده و در چهار محور اصلی شامل توسعه جنگل، احیای مراتع و بیابان‌ها، توسعه فضای سبز شهری و زراعت چوب تعریف شده است. رویکردی که نشان می‌دهد سیاست‌گذاران تلاش کرده‌اند اهداف محیط‌زیستی و اقتصادی را همزمان دنبال کنند.

نقش فضای سبز شهری در تحقق اهداف طرح

یکی از بخش‌های مهم این برنامه، توسعه فضای سبز شهری است. طبق قانون هوای پاک، شهرهای بالای ۵۰ هزار نفر جمعیت باید سرانه فضای سبز خود را افزایش دهند و به همین دلیل بخشی از نهال‌های تولید شده در اختیار شهرداری‌ها قرار می‌گیرد. بر اساس برنامه‌ریزی انجام شده، حدود یک‌سوم از اهداف طرح به توسعه فضای سبز اختصاص یافته است.

از سوی دیگر، زراعت چوب نیز سهم قابل توجهی در این برنامه دارد و ایران سالانه حجم زیادی چوب و فرآورده‌های چوبی مصرف می‌کند و توسعه کشت گونه‌های سریع‌الرشد می‌تواند بخشی از نیاز کشور را تأمین کرده و فشار بر جنگل‌های طبیعی را کاهش دهد. کارشناسان معتقدند اگر این بخش به درستی اجرا شود، علاوه بر منافع زیست‌محیطی، می‌تواند به ایجاد اشتغال و درآمد برای بهره‌برداران نیز کمک کند.

با این حال مهم‌ترین دغدغه مطرح شده درباره طرح، مسئله تأمین منابع مالی است. اجرای برنامه‌ای در این ابعاد نیازمند اعتبارات گسترده و مستمر است؛ اعتباری که نه فقط برای تولید نهال، بلکه برای آبیاری، حفاظت، مراقبت و پایش درختان در سال‌های بعد باید تأمین شود.

موسوی‌نژاد نیز تأمین منابع اعتباری را مهم‌ترین چالش پیش روی طرح دانسته و گفته است که سازمان منابع طبیعی در کنار اعتبارات دولتی تلاش کرده از ظرفیت خیرین، مشارکت مردمی و مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها برای پیشبرد اهداف طرح استفاده کند.

ضرورت استفاده از گونه‌های بومی و سازگار

موضوع دیگری که از سوی کارشناسان مطرح می‌شود، ضرورت انتخاب گونه‌های متناسب با شرایط هر منطقه است. در سال‌های اخیر بارها تأکید شده که استفاده از گونه‌های بومی و سازگار با اقلیم هر منطقه می‌تواند شانس موفقیت طرح‌های جنگل‌کاری را افزایش دهد و هزینه‌های نگهداری را کاهش دهد.

اکنون و در حالی که طرح یک میلیارد درخت وارد سال سوم اجرای خود شده است، ارزیابی نهایی درباره موفقیت آن هنوز زود به نظر می‌رسد. آنچه امروز به عنوان یک دستاورد مطرح می‌شود، تولید و کاشت میلیون‌ها نهال در سراسر کشور است؛ اما قضاوت اصلی چند سال بعد و زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که مشخص شود چه تعداد از این نهال‌ها به درختانی ماندگار تبدیل شده‌اند.

طرح یک میلیارد درخت اگرچه با چالش‌هایی همچون کمبود منابع مالی، محدودیت‌های آبی و ضرورت مشارکت دستگاه‌های مختلف روبه‌رو است، اما در صورت تداوم حمایت‌ها و اجرای دقیق برنامه‌های نگهداری می‌تواند به یکی از مهم‌ترین اقدامات کشور در حوزه احیای منابع طبیعی و مقابله با تغییرات اقلیمی تبدیل شود.

ادامه طرح در دوران جنگ

رئیس مرکز جنگل‌های خارج از شمال سازمان منابع طبیعی اعلام کرد از آغاز جنگ اخیر تاکنون بیش از ۱۱ میلیون و ۵۰۰ هزار اصله نهال در سراسر کشور کاشته شده است. به گفته وی، اجرای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت بدون وقفه ادامه داشته و فعالیت‌های درختکاری متوقف نشده است.

افزایش سرانه فضای سبز

سیدهاشم موسوی‌نژاد با اشاره به نتایج اجرای این طرح گفت سرانه فضای سبز کشور در این مدت ۳۶ متر مربع افزایش یافته که حاصل مشارکت دستگاه‌های دولتی، تشکل‌های مردمی و بخش خصوصی بوده است.

پیشرفت طرح یک میلیارد درخت

طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت از سال ۱۴۰۲ آغاز شده و قرار است طی چهار سال اجرا شود و مسئولان منابع طبیعی تأکید دارند که روند تولید و کاشت نهال مطابق برنامه ادامه دارد و تاکنون صدها میلیون اصله نهال در کشور تولید شده است.

مشارکت مردمی و بخش خصوصی

بنا بر اعلام مسئولان، حدود ۵۰ درصد تولید نهال‌ها توسط بخش خصوصی انجام می‌شود. همچنین پویش‌های مردمی از جمله «سرو ایران» برای گسترش فرهنگ درختکاری و افزایش مشارکت عمومی در حال اجراست.

مجریان طرح، کمبود و تأخیر در تخصیص اعتبارات را از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌رو عنوان کرده‌اند، اما تأکید دارند که با استفاده از ظرفیت خیرین، صنایع و مسئولیت‌های اجتماعی، اجرای طرح ادامه خواهد یافت.