هشدار اقلیمی؛ آگاهی، تاب‌آوری

به گزارش خبرنگار مهر، آرزو دهقانی متخصص و پژوهشگر سلامت در بلایا و فوریت ها، به مناسبت هفته ملی محیط زیست، در نوشتاری به اهمیت آگاهی و تاب آوری در حوزه محیط زیست، پرداخت.

وی عنوان داشت: تغییر اقلیم یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی قرن حاضر است که پیامدهای گسترده‌ای بر زیست‌بوم‌ها، امنیت غذایی، سلامت، زیرساخت‌ها و امنیت انرژی داشته است.

سازمان جهانی هواشناسی در تازه‌ترین گزارش خود که درباره وضعیت اقلیم جهان منتشر کرده است. به این نکته اشاره می کند که زمین در «وضعیت اضطراری اقلیمی» به سر می‌برد و گرمایش بی سابقه واقعیتی تلخ است.

بر اساس این گزارش، دوره ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ گرم‌ترین دوره ۱۱ ساله در تاریخ ثبت‌شده است. سال ۲۰۲۵ دومین یا سومین سال گرم تاریخ محسوب می‌شود و میانگین دمای سطح زمین حدود ۱٫۴۳ درجه سلسیوس بالاتر از میانگین دوره پیشاصنعتی (۱۸۵۰-۱۹۰۰) بوده است. سال ۲۰۲۴ که با پدیده ال نینو آغاز شد، همچنان گرم‌ترین سال تاریخ با ۱٫۵۵ درجه بالاتر از میانگین پیشاصنعتی باقی مانده است. برای ایران که میانگین گرمایش آن بیش از دو برابر میانگین جهانی است، این آمار معنای روشنی دارد: اقلیم کشور در حال ورود به قلمرو ناشناخته‌ای از گرما و بی‌آبی است.

بیشترین درصد گرمای اضافی ناشی از تغییر اقلیم توسط اقیانوس‌ها جذب می‌شود. گرمایش اقیانوس‌ها در دوره ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۵ بیش از دو برابر دوره ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۵ بوده و محتوای گرمایی اقیانوس در سال ۲۰۲۵ به بالاترین رقم از زمان شروع ثبت‌ها در ۱۹۶۰ رسیده است. این گرمایش پیامدهای گسترده‌ای همچون تشدید توفان‌های حاره‌ای در دریای عرب و دریای عمان، افزایش رطوبت و بارش‌های سیل‌آسا در جنوب کشور، و آسیب به اکوسیستم‌های دریایی خلیج فارس و دریای عمان به همراه خواهد داشت.

بر اساس این گزارش، رویدادهای شدید اقلیمی در سال ۲۰۲۵ – از باران‌های سیل‌آسا تا گرمای طاقت‌فرسا و آتش‌سوزی‌های گسترده – هزاران کشته بر جای گذاشته، میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار داده و میلیاردها دلار خسارت اقتصادی وارد کرده است. سازمان ملل متحد هشدار می‌دهد که ناامنی غذایی ناشی از اقلیم، اکنون به عنوان یک تهدید جدی شناسایی شده و اثرات آبشاری بر مهاجرت، ثبات اجتماعی و امنیت زیستی دارد.

در ایران، داده‌های اقلیمی تصویر نگران‌کننده‌ای را نشان می‌دهند. مطالعات داخلی حاکی از آن است که حدود ۴۰ درصد جمعیت کشور در مناطقی با خطر بالای سیل یا خشکسالی سکونت دارند و کمتر از ۱۵ درصد شهرها دارای برنامه سازگاری با اقلیم هستند. بر اساس گزارش سازمان هواشناسی کشور، میانگین دمای ایران در پنجاه سال اخیر حدود ۲ درجه سلسیوس افزایش یافته که به مراتب بالاتر از میانگین جهانی ۱٫۴۳ درجه است. ذخایر برفی رشته کوه‌های زاگرس که تأمین‌کننده بخش عمده آب شیرین کشور است، در دو دهه اخیر تا ۴۰ درصد کاهش یافته و روند خشک شدن دریاچه‌هایی مانند ارومیه و هامون، نمونه‌ای بارز از شکست تعادل اقلیمی در مقیاس منطقه‌ای است. همین افزایش به‌ظاهر اندک، بسامد و شدت پدیده‌های حدی (سیل‌های ناگهانی، خشکسالی‌های طولانی، توفان‌های گردوغبار و موج‌های گرمای مرگبار) را چند برابر کرده است.

در این گزارش پیشرفت‌های واقعی در حوزه آگاهی و تاب‌آوری نیز تشریح شده است. از سال ۲۰۱۵، تعداد کشورهای دارای سیستم هشدار سریع چندمخاطره بیش از دو برابر شده و حدود دو سوم از سازمان‌های ملی هواشناسی جهان خدمات اقلیمی ارائه می‌دهند. با این حال، هنوز ۴۰ درصد کشورها فاقد سیستم هشدار سریع هستند و اقدام فوری برای پر کردن این شکاف‌ها لازم است.

نکته مهم دیگر که کمتر به آن پرداخته می‌شود، تأثیر تغییر اقلیم بر سلامت است. سازمان جهانی بهداشت هشدار می‌دهد که حدود نیمی از جمعیت جهان در معرض خطر ابتلا به تب دنگی ، که سریع‌ترین بیماری منتقله از پشه در جهان است، قرار دارند. همچنین، بیش از یک سوم نیروی کار جهان (۱٫۲ میلیارد نفر) هر سال در معرض خطر گرمازدگی در محیط کار هستند که بیشترین آسیب متوجه بخش‌های کشاورزی و ساختمانی است. افزایش بیماری‌های مرتبط با گرما (مانند اسهال، سکته مغزی) و مرگ‌ومیر ناشی از گرما در افراد سالمند از دیگر پیامدهای تغییر اقلیم است. پیش‌بینی می‌شود مرگ ناشی از گرما در افراد بالای ۶۵ سال از ۶ نفر به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر در سال‌های ۱۹۶۱-۱۹۹۰ به ۶۹ تا ۱۶۹ نفر در سال ۲۰۵۰ برسد.

برای مدیریت این پدیده، دو رویکرد اصلی «کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای» و «سازگاری با تغییرات اقلیمی» مطرح است که رویکرد دوم به‌ویژه برای کشورهای در حال توسعه اهمیت بیشتری دارد.

با توجه به هفته ملی محیط زیست، این مهم باید مد نظر تمام سیاستگذاران و افراد جامعه باشد که باید تعادل به طبیعت بازگردانده شده و ارتباط انسان با محیط زیست، به عنوان یک ضرورت عینی برای بقا برقرار شود. بررسی ها نشان میدهد سطح آگاهی عمومی و درک خطر به‌ویژه در تصمیم‌سازان مناسب نیست بسیاری از مدیران محلی هنوز «تغییر اقلیم» را یک تهدید دور و فرضی می‌دانند، در حالی که در همین سال گذشته، بسیاری از استان های کشور شاهد سیل‌ها و هفت استان دیگر درگیر خشکسالی شدید بودند.

تاب‌آوری اقلیمی یعنی توانایی یک جامعه برای پیش‌بینی، جذب، سازگاری و بهبودی سریع از پیامدهای مخاطرات اقلیمی. این مفهوم فراتر از مهندسی است؛ به فرهنگ، اقتصاد، قانون و مشارکت مردمی گره خورده است.

بر اساس گزارش مرکز پژوهش های مجلس، برنامه محیط زیست ملل متحد در سال ۲۰۲۲، ایران از جمله معدود کشورهایی است که در سطوح راهبردی، سیاستی و برنامه‌ریزی اقدام چندانی برای سازگاری اقلیمی انجام نداده است. در حالی که ۸۴٪ از اعضای کنوانسیون تغییر آب‌وهوا برنامه‌ها و سیاست‌های سازگاری را تدوین کرده‌اند، جایگاه ایران در این زمینه ضعیف ارزیابی می‌شود.

هرچند در «سیاست‌های کلی محیط زیست» (بند ۷) به مدیریت تغییرات اقلیمی اشاره شده و آیین‌نامه اجرایی کنوانسیون تغییر آب‌وهوا (ماده ۳) وظایفی برای دستگاه‌های اجرایی تعیین کرده است، اما برنامه‌های توسعه پنج‌ساله و لایحه برنامه هفتم توسعه توجه کافی به این موضوع ندارند. برنامه راهبرد ملی تغییر اقلیم کشور (۱۳۹۶) در سازمان حفاظت محیط زیست تدوین شده و به دلیل عدم تصویب در هیئت وزیران، فاقد ضمانت اجرایی لازم است. فاصله معناداری بین اقدامات انجام‌شده دستگاه‌های اجرایی و وظایف تعیین‌شده وجود دارد.

مطالعات مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که ۴۰ درصد جمعیت کشور در مناطقی با خطر بالای سیل یا خشکسالی سکونت دارند و کمتر از ۱۵ درصد شهرها دارای برنامه سازگاری با اقلیم هستند. نهالکاری بدون آبیاری، لایروبی فصلی رودخانه‌ها و پخش کیسه شن پیش از سیل، تدبیر نیست؛ مسکنی موقتی بر زخم کهنه ساختاری است.

تاب‌آوری واقعی نیازمند سه اقدام اساسی است: اول، بازنگری در الگوی توسعه مبتنی بر منابع آبی. دوم، احیای اکوسیستم‌های طبیعی به‌عنوان زیرساخت سبز. سوم، آموزش و توانمندسازی جوامع محلی برای مدیریت مخاطرات.

لحاظ کردن کلان‌روند تغییر اقلیم در اسناد آمایش سرزمین و برنامه‌های توسعه با رویکرد آینده‌پژوهی اقلیمی از دیگر اقداماتی است که باید در بازه زمان کوتاهی اجرایی شود. اتخاذ رویکرد و برنامه های مشارکتی در سطوح مختلف حکمرانی به مشارکت جامعه می تواند سازگاری و تاب اوری در برابر تغییرات اقلیم را افزایش دهد. مشارکت جامعه با حضور و اقدام شهروندان در راستای کاهش مصرف آب، بازیافت پسماند، استفاده از حمل‌ونقل عمومی و پرهیز از ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها، می تواند سهم برجسته ای در تاب اوری کشور در تغییر اقلیم داشته باشد.